KANCELARIA RADCY PRAWNEGO

ANETY JASTRZĘBSKIEJ

ANETA JASTRZĘBSKA

DEFINICJA UTWORU W ŚWIETLE PRZEPISÓW USTAWY Z DNIA 4 LUTEGO 1994 R. O PRAWIE AUTORSKIM I PRAWACH POKREWNYCH ORAZ WYBRANEGO ORZECZNICTWA SĄDÓW POLSKICH

Jak stanowi art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) (dalej „Ustawa”), utwór stanowi każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

 

Ustawa rozumie przez utwór dobro niematerialne, od którego należy odróżnić przedmiot materialny, na którym utwór został utrwalony (np. płytę cd z nagraniem muzycznym).

 

Utworem może być wyłącznie wytwór człowieka.

 

Ustawa nie zawiera zamkniętego katalogu utworów – art. 1 ust. 2 obejmuje jedynie ich przykładowe wyliczenie. I tak przedmiotem prawa autorskiego mogą być w szczególności utwory:

1) wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);

2) plastyczne;

3) fotograficzne;

4) lutnicze;

5) wzornictwa przemysłowego;

6) architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;

7) muzyczne i słowno-muzyczne;

8) sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;

9) audiowizualne (w tym filmowe).

 

Pomimo zapisania przez ustawodawcę definicji utworu i wymienienia jego przykładów, w wielu przypadkach nie jest oczywiste czy dane dzieło – literackie, muzyczne, architektoniczne, itd. - jest utworem, a więc podlega ochronie na podstawie Ustawy.

 

Definicja ustawowa zawiera dwa podstawowe elementy utworu: jest to przejaw działalności twórczej (przesłanka oryginalności), który ma indywidualny charakter (przesłanka indywidualności). Właściwe rozumienie obu tych elementów jest kluczowe i często powoduje trudności.

 

W interpretacji zapisów ustawowych pomocne jest orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 listopada 2008 r., I ACa 227/2008, zgodnie z którym oryginalność („przejaw działalności twórczej”) utworu polega na stworzeniu „„subiektywnie nowego wytworu intelektu” […]. W odróżnieniu jednak od nowości ujmowanej na gruncie przepisów ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (Dz. U. 2001 r. Nr 49 poz. 508 ze zm.) jako wykreowanie rozwiązań wcześniej nieznanych (nie stosowanych, nie wystawianych i nie ujawnionych publicznie w inny sposób - por. art. 25 ust. 2 czy art. 103 ust. 1 ustawy), w przypadku utworu możliwa jest też kompilacja danych dostępnych, jeśli tylko ich dobór, układ czy uporządkowanie noszą znamiona „piętna osobowości twórczej autora””.

 

Z tego samego orzeczenia: „Sama jednak oryginalność nie jest warunkiem wystarczającym do zakwalifikowania danego rezultatu pracy jako utworu. Niezbędne jest bowiem nadto, by charakteryzował się on indywidualnością. Proponowane w doktrynie „mierniki indywidualności” kładą nacisk na zbadanie tzw. statystycznej jednorazowości, a więc ustalenie czy powstało wcześniej analogiczne dzieło i czy statystycznie prawdopodobne jest osiągnięcie zbieżnego efektu przez innego specjalistę podejmującego się w przyszłości takiego zadania. Proponowana jest też ocena przez pryzmat zakresu swobody twórczej. Innymi słowy: czy jest to wynik pracy zdeterminowanej funkcją przedmiotu, założeniami praktycznymi jakim ma on sprostać, wymaganiami technicznymi lub innymi obiektywnymi czynnikami, czy też - procesu pozostawiającego możliwość wyboru.[…] Dziełom sztuki stosowanej, wynalazkom, wzorom przemysłowym czy użytkowym powinny być stawiane wyższe wymagania, sprowadzające kryterium indywidualności do wystąpienia cech istotnie, wyraziście odróżniających przedmioty codziennego użytku od innych wyrobów tego samego rodzaju.[…] Nie sposób konstruować szczególnego domniemania faktycznego, zgodnie z którym każdy rezultat działalności człowieka niesie w sobie pewien element twórczości. Rzeczą zatem żądającego udzielenia ochrony prawnoautorskiej jest wykazanie, że określony przedmiot wyróżnia się takimi właściwościami, które sprawiają, że w większym lub mniejszym stopniu jest on wyrazem osobistego ujęcia twórcy, ma charakter niepowtarzalny i nie posiada swego odpowiednika”.

 

Określony wytwór działalności człowieka może być uznany za utwór dopiero po „ustaleniu” w jakiejkolwiek postaci, tj. gdy przybierze jakąkolwiek postać, choćby nietrwałą, jednak o tyle stałą, żeby treść i cechy utworu wywierały efekt artystyczny (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 25 kwietnia 1973 r. I CR 91/73). Dopiero od momentu ustalenia utwór staje się przedmiotem prawa autorskiego i zaczyna podlegać ochronie.

 

Ochrona praw do utworu nie jest uzależniona od spełnienia jakichkolwiek formalności, a więc nie trzeba np. rejestrować dzieła czy też zgłaszać jego powstania. Można to jednak zrobić dla celów dowodowych, aby w przyszłości łatwiej było skutecznie egzekwować swoje prawa do utworu.

 

Należy dodać, że utwór podlega ochronie nawet wówczas, gdy ma postać jeszcze nieukończoną.

 

W interpretacji czy dany wytwór jest utworem w rozumieniu Ustawy może pomóc bogate orzecznictwo polskich sądów. Tezy niektórych wyroków przytaczam poniżej:

 

Nie może być uznany za utwór i objęty ochroną prawa autorskiego taki przejaw ludzkiej aktywności umysłowej, któremu brak cech dostatecznie indywidualizujących, to jest odróżniających go od innych wytworów podobnego rodzaju i przeznaczenia (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 13 stycznia 2006 r. III CSK 40/2005).

 

Wymaganie nowości nie jest niezbędną cechą twórczości jako przejawu intelektualnej działalności człowieka. Utworem w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Tekst jednolity: Dz. U. 2000 r. Nr 80 poz. 904 ze zm.) może być kompilacja wykorzystująca dane powszechnie dostępne pod warunkiem, że ich wybór, segregacja i sposób przedstawienia ma znamiona oryginalności (Orzeczenie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 25 stycznia 2006 r. I CK 281/2005).

 

Wprowadzenie do utworu, będącego podręcznikiem akademickim, poprawek niemających charakteru merytorycznego, a jedynie będących poprawkami stylistycznymi czy korektorskimi, nie jest przejawem działalności twórczej i nie uzasadnia przyznania osobie, która dokonała takich poprawek, przymiotu współtwórcy utworu (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 7 listopada 2003 r. V CK 391/2002).

 

Krótka jednostka słowna, pełniąca rolę znaku towarowego, może być utworem w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Tekst jednolity: Dz. U. 2006 r. Nr 90 poz. 631 ze zm.), jeżeli wykazuje autonomiczną wartość twórczą (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 22 czerwca 2010 r. IV CSK 359/2009).

 

1. O twórczym charakterze pracy autora można orzekać przede wszystkim na podstawie oceny właściwości, które przysługują jego utworowi w porównaniu z innymi produktami intelektualnymi; natomiast odwrócona inferencja, tj. orzekanie o twórczym charakterze produktu intelektualnego na podstawie swoistych cech jego powstawania opiera się na kryteriach intersubiektywnie niesprawdzalnych i wskutek tego nieprzydatnych w ocenach prawnych.

2. Cechy procesu powstawania wytworu intelektualnego nie są wystarczające do wyróżnienia go spośród innych rezultatów pracy intelektualnej, nie wskazują bowiem na jego swoistość (zindywidualizowaną postać) w stosunku do znanych, uprzednio wytworzonych produktów intelektualnych. Na gruncie zaś ocen, które uzasadniają udzielenie ochrony prawa autorskiego, nie wszystkie samodzielnie wytworzone produkty intelektualne korzystają z takiej ochrony, lecz tylko takie spośród nich, które wykazują dostatecznie doniosłe różnice w porównaniu z uprzednio wytworzonymi produktami intelektualnymi.

3. Przesłanka indywidualności utworu jest spełniona wtedy, gdy elementy jego formy i/lub treści nie są w pełni wyznaczone przez uprzednio dane elementy należące do domeny publicznej. Innymi słowy oznacza to, iż przy kształtowaniu formy i/lub treści utworu jego twórca wykorzystał obszar swobody w wyborze i uporządkowaniu składników utworu.

4. Uzależnienie ochrony od występowania w utworze cechy indywidualności nie oznacza, aby cecha ta miała przejawiać się w jakimś określonym stopniu jej natężenia. Także w razie minimalnego stopnia indywidualności dopuszczalne jest kwalifikowanie ujawniającego tę cechę utworu jako przedmiotu prawa autorskiego (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 29 października 1997 r. I ACa 477/97).

 

„Reporterski” jak to określił Sąd Okręgowy charakter zdjęcia nie wyklucza, iż stanowi ono utwór. Ten reporterski charakter przejawia się w tym, iż nie było możliwości inscenizacji, planowania. Jednakże wykorzystanie właśnie takich szczególnych warunków może być, a w sprawie niniejszej jest w sposób oczywisty elementem twórczej pracy powoda (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2007 r. I ACa 735/2006).

 

Stworzenie układu i formy graficznej portalu, jak również jej ulepszanie i zmiany w okresie eksploatacji portalu internetowego mieści się w definicji utworu, o jakim mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Tekst jednolity: Dz. U. 2006 r. Nr 90 poz. 631 ze zmianami) (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 maja 2007 r. I ACa 1145/2006).

 

Pomysł na produkt ubezpieczeniowy może być utworem. Za jego wykorzystywanie autorowi należy się wynagrodzenie (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2006 r. I ACa 1186/2005).

 

Znamion intelektualnej twórczości nie można się dopatrywać w doborze materiałów, informacji, danych, gdy taki dobór jest całkowicie zdeterminowany celem zbioru lub gdy ma charakter oczywisty. Dzieło będące wynikiem pracy rutynowej bądź rezultatem możliwym do osiągnięcia przez osoby podejmujące się tego samego zadania, nie ma charakteru twórczego (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 stycznia 2005 r. I ACa 154/2004).

 

Jednym z elementów utworu reklamowego może być slogan reklamowy, czyli krótkie zdanie przeznaczone do ułatwienia wejścia towaru lub usługi na rynek lub służące promocji tego towaru. Kryterium oryginalności w przypadku sloganu będzie spełnione, gdy w sensie przedmiotowym zbliża się do nowości. Innymi słowy, gdy brak jest takich utworów (sloganów) wcześniejszych. Slogan reklamowy przy tym może być oryginalny, mimo iż poszczególne słowa, z których się składa, nie odznaczają się oryginalnością - jednakże ich połączenie nosi znamiona twórczości. Oryginalności sloganu reklamowego można dopatrywać się bądź w jego formie wewnętrznej (która przejawia się w systemie powiązań, takich jak kompozycja), bądź w zewnętrznej formie (przykładowo, w budowie i doborze słów). Może on być tzw. „poezją reklamową” lub „handlowym epigramatem.” (Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 4 marca 2002 r. V CKN 750/2000).

 

„Utworem” jest rezultat działalności o charakterze twórczym, kreacyjnym, oryginalnym, charakteryzujący się indywidualnością. Ochrona przewidziana prawem autorskim nie rozciąga się na sam proces twórczy, metodę twórczą czy technikę zastosowaną przy tworzeniu dzieła (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego – Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 8 marca 2000 r. I SA/Lu 1726/98).