KANCELARIA RADCY PRAWNEGO

ANETY JASTRZĘBSKIEJ

ANETA JASTRZĘBSKA

SPOSOBY I METODY ZABEZPIECZENIA POWÓDZTWA CYWILNEGO

1) Informacje ogólne

 

W każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia. Zabezpieczenie zostaje udzielone w drodze specjalnego postępowania, które nosi nazwę postępowania zabezpieczającego i zostało uregulowane w art. 730 – 757 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może udzielić zabezpieczenia nie tylko w toku właściwego postępowania o konkretne roszczenie, ale także przed jego wszczęciem.

 

Stronami postępowania zabezpieczającego są:

- uprawniony - osoba występująca z żądaniem udzielenia zabezpieczenia (najczęściej powód, wierzyciel),

- obowiązany – osoba, która dostarcza zabezpieczenia (pozwany, dłużnik).

 

Udzielenia zabezpieczenia może żądać każda strona lub uczestnik postępowania. Warunkiem udzielenia zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie istnienia roszczenia oraz interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia. Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie.

 

Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd ma obowiązek uwzględnić interesy stron lub uczestników postępowania w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę. Zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.

 

2) Sposoby zabezpieczenia roszczeń pieniężnych

 

Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych następuje przez:

a) zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego;

b) obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową;

c) ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu;

d) obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską;

e) ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu;

f) ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego.

 

Rzeczy ulegające szybkiemu zepsuciu mogą stanowić przedmiot zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, gdy obowiązany nie ma innego mienia, które mogłoby zabezpieczyć roszczenia uprawnionego, istnieje zaś możliwość sprzedaży tych rzeczy niezwłocznie.

 

W sprawach o alimenty zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej. W sprawach tych podstawą zabezpieczenia jest jedynie uprawdopodobnienie istnienia roszczenia.

 

Zobowiązanie obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej może także stanowić zabezpieczenie roszczeń o:

a) rentę, sumę potrzebną na koszty leczenia, z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub utratę życia żywiciela albo rozstrój zdrowia oraz o zmianę uprawnień objętych treścią dożywocia na dożywotnią rentę;

b) wynagrodzenie za pracę;

c) należności z tytułu rękojmi lub gwarancji jakości albo kary umownej, jak również należności z tytułu niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową sprzedaży konsumenckiej, przeciwko przedsiębiorcy do wysokości dwudziestu tysięcy złotych;

d) należności z tytułu najmu lub dzierżawy, a także należności z tytułu opłat obciążających najemcę lub dzierżawcę oraz opłat z tytułu korzystania z lokalu mieszkalnego lub użytkowego - do wysokości, o której mowa w lit. c;

e) naprawienie szkody wynikającej z naruszenia przepisów o ochronie środowiska;

f) wynagrodzenie przysługujące twórcy projektu wynalazczego.

W sprawach wymienionych w lit. a i b dla udzielenia zabezpieczenia nie jest wymagane uprawdopodobnienie interesu prawnego.

 

Zajęte ruchomości nie mogą być oddane pod dozór uprawnionemu. Zajęte pieniądze składa się na rachunek depozytowy sądu, a zajęte papiery wartościowe sąd składa w banku. Sumę złożoną na rachunek depozytowy sąd umieszcza na wydzielonym, oprocentowanym rachunku bankowym w wysokości oprocentowania udzielonego przez bank dla wkładów wypłacanych na każde żądanie. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że zabezpieczenie może trwać dłużej niż trzy miesiące, na wniosek obowiązanego, złożone do depozytu sumy zostaną umieszczone w banku wskazanym przez obowiązanego, na rachunku bankowym oprocentowanym jak dla lokat terminowych.

 

W razie udzielenia zabezpieczenia przez zajęcie praw z instrumentów finansowych zapisanych na rachunku papierów wartościowych lub innym rachunku w rozumieniu przepisów o obrocie instrumentami finansowymi, obowiązany w terminie trzech miesięcy od dnia zajęcia może zlecić ich sprzedaż. Sumę uzyskaną ze sprzedaży umieszcza się na rachunku depozytowym sądu. Obowiązany może także zlecić, by znajdujące się na rachunku sumy pieniężne zostały wpłacone na rachunek depozytowy sądu.

 

W razie zajęcia na zabezpieczenie rachunku bankowego przedsiębiorcy lub właściciela gospodarstwa rolnego sąd, na wniosek obowiązanego złożony w terminie tygodniowym od dnia doręczenia mu postanowienia o zabezpieczeniu, określa, jakie kwoty można pobierać na bieżące wypłaty wynagrodzeń za pracę wraz z podatkiem od wynagrodzenia i innymi ustawowymi ciężarami, a także na bieżące koszty prowadzonej działalności gospodarczej.

 

3) Sposoby zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych

 

Jeżeli przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie pieniężne, sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych dla zabezpieczenia roszczeń pieniężnych. W szczególności sąd może:

a) unormować prawa i obowiązki stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania;

b) ustanowić zakaz zbywania przedmiotów lub praw objętych postępowaniem;

c) zawiesić postępowanie egzekucyjne lub inne postępowanie zmierzające do wykonania orzeczenia;

d) uregulować sposób roztoczenia pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem;

e) nakazać wpisanie stosownego ostrzeżenia w księdze wieczystej lub we właściwym rejestrze.

 

W sprawach o ochronę dóbr osobistych zabezpieczenie polegające na zakazie publikacji może być udzielone tylko wtedy, gdy nie sprzeciwia się temu ważny interes publiczny. Udzielając zabezpieczenia, sąd określa czas trwania zakazu, który nie może być dłuższy niż rok. Jeżeli postępowanie w sprawie jest w toku, uprawniony może przed upływem okresu, na który orzeczono zakaz publikacji, żądać dalszego zabezpieczenia. Jeżeli uprawniony zażąda dalszego zabezpieczenia, zakaz publikacji pozostaje w mocy do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia wniosku.

 

W sprawach o rozwód, o separację oraz o unieważnienie małżeństwa, sąd może również orzec o wydaniu małżonkowi, opuszczającemu mieszkanie zajmowane wspólnie przez małżonków, potrzebnych mu przedmiotów.

 

W sprawach dotyczących pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem sąd orzeka w przedmiocie zabezpieczenia po przeprowadzeniu rozprawy, chyba że chodzi o wypadek niecierpiący zwłoki.

 

Uwzględniając wniosek o zabezpieczenie przez uregulowanie stosunków na czas trwania postępowania albo przez uregulowanie sposobów kontaktów z dzieckiem, sąd, na wniosek uprawnionego, może w postanowieniu o udzieleniu zabezpieczenia zagrozić obowiązanemu nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego na wypadek naruszenia obowiązków określonych w tym postanowieniu.

 

4) Procedura składania wniosku o zabezpieczenie powództwa

 

Zabezpieczenie udzielane jest przez sąd na wniosek składany przez uprawnionego (chociaż może też być udzielone z urzędu).

 

a) Właściwość sądu

 

Do udzielenia zabezpieczenia właściwy jest sąd, do którego właściwości należy rozpoznanie sprawy w pierwszej instancji. Jeżeli nie można ustalić takiego sądu, właściwy jest sąd, w którego okręgu ma być wykonane postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia, a z braku tej podstawy lub w przypadku, w którym postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia miałoby być wykonane w okręgach różnych sądów - sąd rejonowy dla m. st. Warszawy.

 

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia zgłoszony w toku postępowania rozpoznaje sąd tej instancji, w której toczy się postępowanie, z wyjątkiem przypadku, gdy sądem tym jest Sąd Najwyższy. Wtedy o zabezpieczeniu orzeka sąd pierwszej instancji.

 

b) Treść wniosku o udzielenie zabezpieczenia

 

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia zgłoszony poza posiedzeniem jawnym należy złożyć w formie pisemnej. Może on stanowić osobne pismo lub być jednym z elementów składanego pozwu.

 

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia musi odpowiadać wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego, tj. zawierać:

- oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;

- oznaczenie rodzaju pisma;

- osnowę wniosku oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności;

- podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;

- wymienienie załączników.

Jeżeli wniosek jest pierwszym pismem w sprawie, musi ponadto zawierać oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sporu. Jeżeli zaś jest kolejnym pismem w sprawie musi zawierać sygnaturę akt. Do wniosku należy dołączyć pełnomocnictwo, jeżeli wnosi go pełnomocnik, który przedtem nie złożył pełnomocnictwa.

 

Ponadto wniosek musi zawierać:

- wskazanie sposobu zabezpieczenia, a w sprawach o roszczenie pieniężne także wskazanie sumy zabezpieczenia;

- uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek.

 

We wniosku należy również określić przedmioty majątkowe, na których zabezpieczenie ma być wykonane, a także jego zakres i czas trwania.

 

Jeżeli wniosek o udzielenie zabezpieczenia złożono przed wszczęciem postępowania, należy w nim także zwięźle przedstawić przedmiot sprawy. Należy to zrobić poprzez wskazanie jakie postępowanie ma być wszczęte oraz jaki będzie jego przedmiot i zakres.

 

Suma zabezpieczenia w sprawach o roszczenie pieniężne nie może być wyższa od dochodzonego roszczenia liczonego wraz z odsetkami do dnia wydania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia oraz z kosztami wykonania zabezpieczenia. Suma ta może obejmować także przewidywane koszty postępowania.

 

Uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek o udzielenie zabezpieczenia powinno polegać na wskazaniu okoliczności uzasadniających żądanie, a także okoliczności, z których wynika, że bez udzielenia zabezpieczenia uprawniony może być pozbawiony zaspokojenia lub w inny sposób pozbawiony ochrony prawnej.

 

c) Opłata od wniosku o udzielenie zabezpieczenia

 

Jeżeli wniosek o udzielenie zabezpieczenia zostaje zgłoszony w piśmie rozpoczynającym postępowanie, wówczas nie podlega on dodatkowej opłacie.

 

Jeżeli jednak wniosek zgłasza się przed wszczęciem postępowania lub w jego trakcie, wówczas podlega on opłacie w wysokości:

- 40 zł – przy wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia niemajątkowego,

- 100 zł – przy wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia majątkowego.

 

Takim samym opłatom podlegają wnioski o zmianę lub uchylenie postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia roszczenia – odpowiednio do rodzaju zabezpieczenia.

 

5) Rozpatrywanie przez sąd wniosku o udzielenie zabezpieczenia i dalsze czynności

 

a) Rozpoznanie wniosku

 

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia co do zasady podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Jeżeli jednak ustawa przewiduje rozpoznanie wniosku na rozprawie, wówczas sąd ma obowiązek wyznaczyć ją tak, aby mogła odbyć się w terminie miesięcznym od dnia wpływu wniosku.

 

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia podlega rozpoznaniu bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu (chyba że przepis szczególny stanowi inaczej), przy czym termin ten ma charakter instrukcyjny, a więc sąd może skutecznie udzielić zabezpieczenia również po jego upływie. Jeżeli przepisy przewidują rozpoznanie wniosku na rozprawie, sąd ma obowiązek ją wyznaczyć tak, aby rozprawa mogła odbyć się w terminie miesięcznym od dnia wpływu wniosku (jest to również termin instrukcyjny).

 

Udzielając zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania w sprawie, sąd wyznacza termin, w którym pismo wszczynające postępowanie musi być wniesione pod rygorem upadku zabezpieczenia. Termin ten nie może przekraczać dwóch tygodni.

 

Postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia, wydane na posiedzeniu niejawnym, a podlegające wykonaniu przez organ egzekucyjny, sąd doręcza tylko uprawnionemu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Doręczenia obowiązanemu dokonuje organ egzekucyjny równocześnie z przystąpieniem do wykonania postanowienia.

 

Na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie.

 

b) Koszty postępowania

 

O kosztach postępowania zabezpieczającego sąd rozstrzyga w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, a o kosztach postępowania zabezpieczającego później powstałych rozstrzyga na wniosek strony sąd, który udzielił zabezpieczenia.

 

Jeżeli postanowienie, w którym udzielono zabezpieczenia, zostało wydane przed wszczęciem postępowania w sprawie, a uprawniony nie zachował wyznaczonego mu terminu do jej wszczęcia, obowiązany może w terminie dwóch tygodni od upływu tego terminu złożyć wniosek o przyznanie mu kosztów. W tym terminie wniosek taki może zgłosić uprawniony, jeżeli nie wytoczył sprawy dlatego, że obowiązany zaspokoił jego roszczenie.

 

6) Uprawnienia obowiązanego

 

a) Żądanie uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia

 

Poza złożeniem zażalenia na postanowienie w przedmiocie udzielenia zabezpieczenia, obowiązany może w każdym czasie żądać uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia, którym udzielono zabezpieczenia, gdy odpadnie lub zmieni się przyczyna zabezpieczenia. Jeżeli obowiązany złoży na rachunek depozytowy sądu sumę zabezpieczenia żądaną przez uprawnionego we wniosku o udzielenie zabezpieczenia, zabezpieczenie upada.

 

b) Żądanie złożenia przez uprawnionego kaucji

 

Wykonanie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia sąd może uzależnić od złożenia przez uprawnionego kaucji na zabezpieczenie roszczeń obowiązanego powstałych w wyniku wykonania postanowienia o zabezpieczeniu. Z kaucji tej będzie przysługiwało obowiązanemu pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi należnościami zaraz po kosztach egzekucyjnych. Powyższe żądanie ma prawo zgłosić obowiązany, ale sąd może uzależnić wykonanie postanowienia od wpłaty kaucji również z urzędu. Obowiązany ma prawo złożyć wniosek przed wydaniem postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia, po jego wydaniu, a także w zażaleniu oraz we wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia.

 

c) Żądanie naprawienia szkody

 

Jeżeli uprawniony nie wniósł pisma wszczynającego postępowanie w wyznaczonym terminie albo cofnął pozew lub wniosek, jak również gdy pozew lub wniosek zwrócono albo odrzucono albo powództwo bądź wniosek oddalono lub postępowanie umorzono, a także w przypadku, gdy zabezpieczenie zostało udzielone przed wszczęciem postępowania, a uprawniony nie wystąpił we wszczętym postępowaniu w sprawie o całość roszczenia lub też wystąpił o roszczenia inne niż to, które zostało zabezpieczone - wówczas obowiązanemu przysługuje przeciwko uprawnionemu roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia. Roszczenie to wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od dnia jego powstania. Uprawnieni, którzy łącznie uzyskali zabezpieczenie, ponoszą solidarną odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę.

 

7) Upadek zabezpieczenia

 

Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej albo jeżeli sąd inaczej nie postanowi, zabezpieczenie upada po upływie miesiąca od uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego roszczenie, które podlegało zabezpieczeniu.

 

Na wniosek obowiązanego sąd wyda postanowienie stwierdzające upadek zabezpieczenia.

 

Zabezpieczenie upada także w razie prawomocnego zwrotu albo odrzucenia pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa lub wniosku albo umorzenia postępowania. Zabezpieczenie upada również, gdy zostało udzielone przed wszczęciem postępowania, jeżeli uprawniony nie wystąpił we wszczętym postępowaniu w sprawie o całość roszczenia lub też wystąpił o roszczenia inne niż to, które zostało zabezpieczone.